close

  • Być wiernym Ojczyźnie mej, Rzeczypospolitej Polskiej

     

  • PRAWO SPADKOWE

  • 18 stycznia 2017

    16 sierpnia 2012 r. weszło w życie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego zwane dalej: rozporządzeniem. Rozporządzenie jest stosowane w sposób bezpośredni w krajach UE (za wyjątkiem Danii, Irlandii i Wielkiej Brytanii) w sprawach spadkowych po osobach zmarłych w dniu lub po dniu 17 sierpnia 2015 roku.

     

    Nowe regulacje prawne wprowadziły istotne zmiany w stosunku do dotychczasowego stanu prawnego w Polsce i znajdują zastosowanie w szczególności w sprawach spadkowych obywateli polskich mieszkających za granicą.

     

    I. Zmiany dotyczą obywateli polskich zmarłych w dniu lub po 17 sierpnia 2015 r.

     

    · w sprawach spadkowych po obywatelach polskich zmarłych przed 17 sierpnia 2015 r., prowadzonych przed polskim sądem lub notariuszem stosuje się przepisy obowiązujące dotychczas w polskim porządku prawnym.

     

    II. Rozporządzenie wprowadza nowe zasady wyboru prawa właściwego w sprawach spadkowych.

     

    · od 17 sierpnia 2015 r. prawem właściwym w transgranicznych sprawach spadkowych jest prawo państwa miejsca tzw. „zwykłego pobytu” zmarłego w chwili śmierci;

     

    · „zwykły pobyt” rozumiany jest jako miejsce przeważającej koncentracji interesów życiowych. Obywatel polski wyjeżdżający za granicę na urlop, delegację, a nawet na krótki okres do pracy - nie traci swojego zwykłego pobytu w Polsce. Jeżeli jednak wyjazd jest długotrwały i wiąże się z przeniesieniem zasadniczej aktywności życiowej za granicę, następuje zmiana miejsca „zwykłego pobytu”, co w konsekwencji oznacza, że właściwymi w sprawie spadkowej po zmarłym polskim obywatelu, będą odpowiednie przepisy prawa obcego. Dla przykładu w przypadku obywatela polskiego zamieszkałego w Stanach Zjednoczonych, w razie jego śmierci, prawem właściwym będzie prawo spadkowe tego stanu, w którym osoba ta zamieszkiwała (w którym znajdował się jej „zwykły pobyt”) w chwili śmierci;

     

    · rozporządzenie spadkowe przewiduje klauzulę tzw. ściślejszego związku - art. 21 ust. 2 rozporządzenia stanowi, że w przypadku, gdy wyjątkowo, ze wszystkich okoliczności sprawy jasno wynika, że w chwili śmierci zmarły był w sposób oczywisty bliżej związany z państwem innym niż państwo stałego pobytu z chwili śmierci, prawem właściwym dla dziedziczenia jest prawo tego innego państwa;

     

    · w wyjątkowych sytuacjach, na przykład gdy zmarły przeniósł się do państwa zwykłego pobytu stosunkowo krótko przed śmiercią, a wszystkie okoliczności sprawy wskazują, że był on w sposób oczywisty bliżej związany z innym państwem, można uznać, iż prawem właściwym nie jest prawo państwa zwykłego pobytu zmarłego, lecz prawo państwa, z którym zmarły był w oczywisty sposób bliżej związany.

     

    III. Konsekwencją przyjęcia nowych zasad wyboru prawa właściwego jest kwestia właściwej jurysdykcji, czyli zasad, według których zostanie ustalone, sąd którego państwa członkowskiego Unii Europejskiej jest właściwy dla załatwienia danej sprawy. Od 17 sierpnia 2015 r. zgodnie z art. 4 rozporządzenia jurysdykcją właściwą dla całości sprawy spadkowej jest jurysdykcja państwa miejsca „zwykłego pobytu” zmarłego;

     

    · jest to istotna różnica w stosunku do poprzednio obowiązującego stanu prawnego w Polsce, na gruncie którego polskie sądy miały jurysdykcję w sprawach spadkowych, jeżeli występowało jedno z następujących kryteriów, określonych w art. 1108 k.p.c.1: spadkodawca w chwili śmierci był obywatelem polskim lub miał w Polsce miejsce zamieszkania bądź zwykłego pobytu; w Polsce znajdował się majątek spadkowy bądź jego znaczna część; sprawa spadkowa dotyczyła nieruchomości położonej w Polsce;

     

    · w sytuacji, w której spadkodawca w chwili śmierci nie miał miejsca zwykłego pobytu w żadnym państwie członkowskim Unii Europejskiej, które jest stroną rozporządzenia, właściwe w sprawie będą przepisy dotyczące tzw. uzupełniającego kryterium ustalania jurysdykcji, określonego w art. 10 rozporządzenia, tj. miejsce położenia majątku spadkowego.

     

    Ustalenie jurysdykcji państwa członkowskiego, w którym znajdują się składniki majątku spadkowego możliwe jest jednak tylko wtedy, gdy: spadkodawca był w chwili śmierci obywatelem danego państwa członkowskiego Unii Europejskiej albo przynajmniej miał w tym państwie - nie dawniej jednak niż 5 lat przed wniesieniem przez spadkobierców sprawy spadkowej do sądu - miejsce zwykłego pobytu.

     

    IV. Każdy przyszły spadkodawca może na podstawie art. 22 rozporządzenia dokonać wyboru prawa państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci, jako prawa, któremu będzie podlegał ogół spraw dotyczących spadku. Jest to najlepsze rozwiązanie dla polskiego obywatela, którego wolą jest załatwienie sprawy spadkowej po jego osobie według prawa polskiego, np. obywatel polski pracujący we Francji, posiadający w tym państwie zwykły pobyt, który dokonał wyboru prawa polskiego jako właściwego dla materii spadkowej, eliminuje tym samym potencjalną właściwość prawa francuskiego. W razie jego śmierci prawem właściwym, w świetle którego rozpatrywana będzie sprawa spadkowa, będzie prawo polskie, jako prawo wybrane przez zmarłego;

     

    · każdy, kto posiada więcej niż jedno obywatelstwo, może wybrać prawo każdego państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci;

     

    · wybór prawa musi być dokonany w sposób wyraźny, w oświadczeniu, w formie rozrządzenia na wypadek śmierci lub musi wynikać z postanowień takiego rozrządzenia (testament);

     

    · ważność materialna aktu, którym dokonano wyboru prawa, podlega wybranemu prawu;

     

    · każda zmiana lub odwołanie wyboru prawa musi spełniać wymogi co do formy przewidziane dla zmiany lub odwołania rozrządzenia na wypadek śmierci.

     

    Zgodnie z prawem polskim formy testamentów regulują przepisy od art. 949 k.c.

    Przykładowa klauzula może mieć następującą treść:

    Działając na podstawie art. 22 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego, Dz. Urz. UE nr L 201/107 z 27.07.2012 r., oświadczam, że dokonuję wyboru prawa polskiego, będącego prawem państwa, którego obywatelstwo posiadam w chwili dokonywania tego wyboru, jako prawa, któremu podlega ogół spraw dotyczących spadku po mnie.”

     

    V. Wybór prawa polskiego jako właściwego dla sprawy spadkowej determinuje możliwość usunięcia obcej jurysdykcji spadkowej, wynikającej ze zwykłego pobytu zmarłego w państwie członkowskim Unii Europejskiej.

     

    Nie dokonanie przez obywatela polskiego zamieszkałego za granicą wyboru prawa polskiego jako właściwego dla sprawy spadkowej, w przypadku jego śmierci, może powodować, że właściwym może okazać się obce prawo spadkowe (w razie jego pobytu poza UE) lub obce prawo i zagraniczna jurysdykcja (w razie pobytu w państwie UE).

     

    · spadkobiercy po obywatelu polskim, zmarłym w czasie jego zwykłego pobytu w państwie UE, mogą zawrzeć tzw. umowę prorogacyjną – tzn. umowę przenoszącą sprawę spadkową jurysdykcyjnie do Polski;

     

    · zgodnie z art. 5 rozporządzenia, umowa prorogacyjna może być zawarta jedynie wówczas, gdy spadkodawca dokonał wyboru prawa polskiego jako właściwego dla sprawy spadkowej, np. sprawa spadkowa po obywatelu polskim, mającym w chwili śmierci miejsce zwykłego pobytu w Pradze, który dokonał wyboru prawa polskiego jako właściwego dla materii spadkowej, rozstrzygana będzie zgodnie z prawem polskim, jako prawem właściwym oraz w jurysdykcji czeskiej (wybór dotyczył jedynie właściwego prawa). Spadkobiercy mogą jednak, w związku z wyborem prawa dokonanym przez spadkodawcę, zawrzeć pomiędzy sobą umowę prorogacyjną i przenieść sprawę spadkową do polskiej jurysdykcji.

     

    VI. Rozporządzenie unormowało instytucję tzw. europejskiego poświadczenia spadkowego.

     

    Poświadczenie, zgodnie z art. 63 rozporządzenia jest aktem, który potwierdza w innym państwie członkowskim prawa do spadku lub prawa do poszczególnych przedmiotów spadkowych, jakie przysługują spadkobiercom, zapisobiorcom, wykonawcom testamentów lub zarządcom spadku;

     

     

    · europejskie poświadczenie spadkowe przeznaczone jest na potrzeby wykazywania tych praw za granicą, tj. w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej, niż to, w którym poświadczenie zostało wydane - w myśl art. 69 ust. 1 rozporządzenia poświadczenie wywołuje jednolite skutki prawne we wszystkich państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania jakiegokolwiek szczególnego postępowania, można się nim również skutecznie posługiwać także w państwie, w którym zostało wydane;

     

    · europejskie poświadczenie spadkowe w Polsce funkcjonuje jako alternatywa dla sądowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku oraz notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia – zgodnie z art. 11421 k.p.c. do postępowań dotyczących europejskiego poświadczenia spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku oraz zgodnie z art. 95q ustawy Prawo o notariacie przepisy o sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia;

     

    · w Polsce europejskie poświadczenie spadkowe można uzyskać w postępowaniu prowadzonym przez sąd rejonowy albo notariusza – według wyboru zainteresowanych. Wniosek o wydanie poświadczenia można złożyć na specjalnym formularzu - według jednolitego wzoru obowiązującego we wszystkich państwach członkowskich UE związanych rozporządzeniem. Na postanowienie sądu rejonowego dotyczące europejskiego poświadczenia spadkowego oraz czynność notariusza dotyczącą europejskiego poświadczenia spadkowego przysługuje zażalenie do sądu okręgowego – (art. 11426 k.p.c. oraz art. 95x ustawy Prawo o notariacie);

     

    · przepisy ustawy Prawo konsularne wyłączają możliwość dokonywania przez konsula czynności dotyczących europejskich poświadczeń spadkowych.